در صورتى كه شيطان توبه كند و مخلصانه به درگاه خدا روى آورد ، خداوند توبه او را خواهد پذيرفت . شيطان نيز آمادگى كاملى براى توبه و خلوص دارد ؛ ولى تنها به اين شرط كه خداوند بار ديگر او را به سجده بر آدم و يا هركس ديگرى - بنا به سخنى كه درست‌تر به نظر مىرسد - مجبور نكند . اما خداوند سبحان تنها توبه او را به شرط سجده مىپذيرد . هركس كه به امر خيرى دعوت شود و بگويد كه هر درخواستى را مىپذيرم مگر درخواستى كه عزت و بزرگى ، براى فلان شخص در پى داشته يا شخصيت مرا كوچك كند ، در حقيقت از مبانى و اصول شيطان پيروى كرده و خودآگاه يا ناخودآگاه از او تبعيت كرده است . آن چه گذشت برخى از پندها و عبرتهايى بود كه از ماجراى شيطان و آدم برداشت مىشد و بر ما است كه اين ماجرا را بارها و بارها با دقت و حوصله مطالعه كنيم و عاقل آن كسى است كه از آن بهره برد و ديگران را نيز پند دهد . ( ثمّ أسكن سبحانه آدم دارا أرغد فيها عيشه ) اين عبارت به بهشت اشاره دارد كه هر نعمتى جز آن پست و بىارزش است . ( و حذّره إبليس و عداوته ) در قرآن نيز به دشمنى شيطان با آدم اشاره شده است : « همانا شيطان دشمن شما است ؛ پس او را دشمن بداريد ! » « 1 » ( فاغترّه عدوّه ) عبارت به اين معنا است كه شيطان ، دشمن خود را - كه همانا آدم باشد - گمراه ساخت . البته شيخ محمد عبده در تفسير اين عبارت مىگويد : « انتهز ابليس من آدم غرّة فأغواه » واژه « غرّة » به معناى غفلت است و

--> ( 1 ) . إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا فاطر / 35 : 6 .